MANIFFESTO SENEDD 2026

Mae etholiadau'r Senedd eleni yn rhoi cyfle i ethol cynrychiolwyr sydd wedi ymrwymo i wella amgylchedd naturiol, adeiledig a chymdeithasol ein gwlad. Gofynnwn i ymgeiswyr ystyried ein cynigion ac i'w dilyn pan fyddant yn cael eu hethol. Mae ein cynigion yn deillio o'n profiad yng Nghaerdydd ond maent yn berthnasol ledled y genedl.

Cymru yn 2026

Mae Llywodraeth a dinasyddion Cymru yn wynebu nifer o heriau. P'un a yw'n effaith newid hinsawdd ar ein seilwaith neu'r graddfa gynyddol o dlodi ac anghydraddoldeb, mae angen i ni fod yn onest am  realiti er mwyn creu dyfodol sy'n gadarnhaol i bobl a'r blaned.

Cynllunio

Mae angen mwy o swyddi a chartrefi ar Gymru. Dylai cynllunio alluogi'r rhain, ond hefyd wella ein hamgylchedd naturiol, cymdeithasol a’n treftadaeth. Dylai preswylwyr fod yn rhan o'r cychwyn cyntaf mewn prosesau cynllunio, a dylai y rhain ddod yn fwy agored, tryloyw ac atebol. Dylid gorfodi rhwymedigaethau ac amodau cynllunio. Mae Cymru'n teilyngu lleoedd cynhyrchiol, mentrus, egnïol, cymdeithasol, naturiol ac unigryw.

Yr Amgylchedd, Natur a Thirwedd

Mae natur mewn argyfwng. Mae adroddiad Cyflwr Natur Cymru yn hynod ddigalon. Mae un o bob chwech rhywogaeth yn wynebu difodiant. Mae 73 o rywogaethau eisoes wedi'u colli. Mae'n rhaid i'r Bil Amgylchedd gael pwerau priodol i warchod natur. Mae angen yr ynni adnewyddadwy cywir yn y lle iawn. Ni ddylid dinistrio cynefinoedd bregus a thirweddau anhygoel yn y rhuthr dall am sero net. Rhaid i Cyfoeth Naturiol Cymru gyflawni ei ddyletswyddau statudol ar gadwraeth natur.

Tai a Digartrefedd

Dylai pawb yng Nghymru gael cartref gweddus, fforddiadwy. Rydym yn bell o hynny, gyda'r nifer uchaf erioed o bobl ar restrau aros am dai cymdeithasol ac yn byw mewn lletai dros dro. Mae problemau gydag ansawdd a pherfformiad amgylcheddol llawer o gartrefi. Mae angen i dai fod yn flaenoriaeth uwch. Mae cymunedau ledled Cymru angen llawer mwy o gartrefi cymdeithasol.

Mannau Gwyrdd Cyhoeddus

Mae angen mwy o fannau gwyrdd cyhoeddus ar drefi a dinasoedd Cymru, yn enwedig yn yr ardaloedd diwydiannol hŷn. Mae angen gwell amddiffyniad ar fannau gwyrdd cyhoeddus trefol, yn enwedig parciau, Safleoedd o Ddiddordeb ar gyfer Cadwraeth Natur, a Gwarchodfeydd Natur Lleol. Dylai trefi a dinasoedd gyhoeddi argaeledd mannau gwyrdd cyhoeddus fel ym Mhecyn Cymorth Mannau Gwyrdd Cyfoeth Naturiol Cymru. Rhaid i benderfyniadau am fannau gwyrdd cyhoeddus gynnwys pobl leol o'r cychwyn cyntaf.

Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol

Mae'r Ddeddf yn cynnig gweledigaeth o Gymru fel Cymru'n fwy ffyniannus, gwydn, iachach, mwy cyfartal, diwylliannol fywiog, sy'n gyfrifol yn fyd-eang, a chyda chymunedau cydlynol. Mae angen gwaith i wella gweithredu ar bob lefel. Mae angen cryfhau'r gyfraith yng nghyd-destun gweledigaeth hirdymor ar gyfer Cymru.

Busnesau ac Asedau sy'n eiddo i'r gymuned

Ychydig o asedau sy'n eiddo i'r gymuned sydd gan Gymru. Mae gan y rhain botensial sylweddol i adeiladu cyfoeth ar lefel gymunedol. Mae angen Hawl Gymunedol i Brynu, Diwygio Tir Cymunedol a mynediad at gyllid dibynadwy i alluogi'r sector hwn i ffynnu a gwneud y mwyaf o'i effaith. 

Dylunio a Gwneud Lleoedd

Mae dylunio yn cael ei gydnabod yn eang fel yr allwedd i wella ansawdd yr amgylchedd adeiledig. Mae'n amlwg - gydag eithriad nodedig achlysurol – taw ychydig o adeiladau diweddar yng Nghaerdydd fydd yn sefyll prawf amser. Dylid cymhwyso egwyddorion dylunio trefol sy'n canolbwyntio ar bobl, i ddylunio adeiladau a mannau trefol ledled Cymru.

Sero Net ac Ynni

Mae newid hinsawdd oherwydd weithgarwch dynol yn realiti. Mae'n cynyddu trychinebau naturiol fel llifogydd ac yn tarfu ar amaethyddiaeth. Rhaid i Gymru gyflawni ei thargedau sero net. Gall effeithlonrwydd ynni ac ailddefnyddio leihau allyriadau carbon a thlodi. Mae angen isadeiladwaith ar ynni adnewyddadwy ond dylai osgoi dinistrio natur. Dylai cymunedau elwa o drawsnewid ynni. Mae addasu i newid hinsawdd yn gofyn am fuddsoddiad a mwy o isadeiladwaith gwyrdd.

Cludiant

Mae isadeiladwaith trafnidiaeth Cymru yn annigonol i bobl a'r blaned. Nid oes gan lawer o bobl fynediad at drafnidiaeth gyhoeddus gweddus. Mae’r sector trafnidiaeth yn allyrydd mawr o nwyon tŷ gwydr. Mae angen i ni sicrhau bod y newid moddol i ffwrdd o deithiau car yn cael ei wneud mewn ffordd sy'n lleihau yn hytrach na gwaethygu anghydraddoldeb.

Adeiladau Treftadaeth

Ymddengys bod llawer o adeiladau arwyddocaol yn ddioddefwyr esgeulustod bwriadol. Yr enghraifft orau yw'r Gyfnewidfa Lofau ysblennydd yng Nghaerdydd. Mae cymeradwyaeth ar gyfer bloc tŵr annymunol yn adeilad Howells yn tynnu sylw at diffyg gwerthfawrogiad treftadaeth. Rhaid i'r rhai mewn grym ddeall gwerth diwylliannol, economaidd a chymdeithasol treftadaeth, a'i amddiffyn ynghyd â'i chyd-destun.

Trefi

Mae llawer o ganolfannau yn dirywio. Mae cynllunio yn gwneud pethau'n waeth trwy gymeradwyo datblygiadau sy'n dibynnu ar geir. Mae ystadau gydag ychydig o gyfleusterau yn gwaethygu pwysau gwasanaeth. Dylid dod o hyd i ddefnyddiau newydd ar gyfer gofod dros ben ynghyd â Hawl Cymunedol i Brynu. Mae angen coed a phlanhigion ar ganolfannau gydag adeiladau treftadaeth wedi'u gwarchod. Rhaid i ganolfannau fod yn ddiogel ac yn hygyrch i bawb.

Llywodraethu, Cyflawni a Gorfodi

Rhaid i Lywodraeth Cymru weithredu nid polisi yn unig. Mae ymgysylltu â'r cyhoedd yn gofyn am fynediad haws at wybodaeth ac ymgynghori yn gynharach. Mae’r ymdeimlad o fod yn ddi-rym yn erydu hyder mewn sefydliadau cyhoeddus. Mae Cymru angen llywodraeth ar y cyd gyda chyfrifoldebau ac atebolrwydd wedi'u diffinio'n dda. Mae diffyg gweledigaeth yn golygu nad yw enillion posibl bob amser yn cael eu gwireddu. Rhaid i'r Senedd newydd ailgysylltu â phobl Cymru.

Mae'r ystod o heriau sy'n wynebu pobl Cymru wedi cael eu dogfennu’n helaeth gan newyddiadurwyr, academyddion ac eraill. Lefelau cynyddol o dlodi ac anghydraddoldeb, seilwaith ffisegol annigonol, yn enwedig yng nghyd-destun newid yn yr hinsawdd, gwasanaethau cyhoeddus dan bwysau mawr, modelau darpariaeth sy'n cynnwys echdynnu cyfoeth o'n gwlad, ecosystemau wedi’u dinoethi, nifer cynyddol o bobl heb rywle gweddus i fyw: ac yn y blaen. Rydym hefyd wedi gweld gostyngiad yn y lefelau ymddiriedaeth sydd gan ddinasyddion at sefydliadau.

Mae yna ddigon o enghreifftiau o sefydliadau effeithiol, prosiectau cadarnhaol a gwaith anhygoel sy'n digwydd mewn cymunedau. Ond bydd etholiadau'r Senedd 2026 yn digwydd mewn cyd-destun o bobl nad ydynt yn gallu diwallu eu hanghenion sylfaenol, pwysau difrifol ar wasanaethau a thai, ac argyfyngau parhaus ym myd natur a bioamrywiaeth. 

Mae gennym ddigon o ffynonellau gwybodaeth ac ymchwil – gan Lywodraeth Cymru, melinau trafod, prifysgolion a sefydliadau eraill – sy'n dweud stori Cymru yn 2026 wrthym.   Mae angen i bleidiau gwleidyddol a chymdeithas sifil fod yn onest am yr heriau sy'n ein hwynebu ac ystyried profiadau bywyd dinasyddion ledled Cymru i ddatblygu ffordd realistig ymlaen sy'n gadarnhaol i bobl a'r blaned.

Mae rheolau cynllunio yn aml yn cael eu cyflwyno fel rhai sy'n rhwystro twf. Rhwystrau mwy yw gwerthoedd tir uchel, prinder sgiliau adeiladu, costau adeiladu cynyddol, bancio tir gan adeiladwyr tai mawr, a galw anhydwyth oherwydd incwm marwaidd. Mae llymder wedi crebachu adrannau cynllunio lleol, arafu penderfyniadau a lleihau goruchwyliaeth.

Mae amcanion polisi clodwiw Llywodraeth Cymru yn aml yn methu pan eir ati i’w gweithredu. Penderfyniadau cynllunio yn camddefnyddio iaith. Mae 'eithriadol' yn caniatáu dinistrio bioamrywiaeth, treftadaeth a mannau gwyrdd unigryw. Mae 'Hyfywedd' yn osgoi rhwymedigaethau cynllunio. Mae 'cydbwysedd cynllunio' yn rhoi ychydig o bwyslais i argyfyngau hinsawdd a natur neu i effeithiau ar breswylwyr.

Mae angen swyddi a chartrefi ar Gymru ond mae cynllunwyr yn gadael i ddatblygwyr osgoi rheolau. Mae cyfraniadau at seilwaith, yn enwedig cartrefi fforddiadwy, yn aml yn disgyn yn is na thargedau'r Cynllun Datblygu Lleol. Mae Canllawiau Cynllunio Atodol yn aml yn profi'n aneffeithiol yn y llys. Rhoddir swyddogaethau cyhoeddus i ymgynghorwyr preifat sy'n amharod i droseddu cleientiaid yn y dyfodol. Mae adeiladwyr yn rhy aml yn anwybyddu amodau cynllunio, yn hyderus y bydd awdurdodau yn troi llygad dall.

Er gwaethaf honiadau bod datblygu yng Nghymru yn cael ei 'arwain gan gynlluniau', elw corfforaethol sy’n arwain y ffordd. Mae datblygwyr yn cyrchu prosesau sy'n eithrio trigolion, sydd hefyd angen cyngor a chymorth i gyflwyno sylwadau adeiladol. Mae'r ymgynghoriad yn cyflwyno pentyrrau o ddogfennau technegol heb ddigon o amser i’w hystyried. Mae’r Ymgynghoriad cyn Ymgeisio ond yn digwydd ar ôl i benderfyniadau allweddol gael eu gwneud. Nid hyn fel dylai fod.  Dylai datblygwyr a chynghorau groesawu mewnbwn o’r cyhoedd trwy gydol esblygiad prosiect.

Mae Adrannau Cynllunio yn rhy aml yn trin trigolion fel gwrthwynebwyr i'w trechu, yn hytrach na dinasyddion â llais. Mae Pwyllgorau Cynllunio yn cael eu dychryn gan y bygythiad o her gyfreithiol. Yn wahanol i ddatblygwyr, ni all trigolion apelio yn erbyn penderfyniadau cynllunio. 

Mae Polisi Cynllunio Cymru yn anelu at leoedd cynhyrchiol, mentrus, egnïol, cymdeithasol, naturiol ac unigryw. Mae'n hyrwyddo creu lleoedd cynhwysol i gyflawni datblygiadau sy'n creu a gwella lleoedd cynaliadwy. Mae PPW 12 yn cynyddu amddiffyniad ar gyfer ardaloedd o werth naturiol uchel ond mae'r rhain yn parhau i fod yn agored i niwed. Rhaid i weithredu ar gyflawni'r nodau hyn.

Er mwyn meithrin hyder yn y system gynllunio, rydym am weld:

• Darparu'r cartrefi cywir am y prisiau cywir yn y lleoedd iawn, ynghyd â swyddi da

• Rhoi cydbwysedd llawn yn y broses cynllunio i'r hinsawdd, natur, treftadaeth a thrigolion

• Newid y meddylfryd cynllunio o ymgynghori i gyfranogiad, gan gydnabod y gall trigolion a chynghorau cymuned ychwanegu gwerth at y broses gynllunio

• Sicrhau craffu digonol ar Gynlluniau Datblygu Strategol neu Drafnidiaeth a baratowyd gan Gyd-bwyllgorau Ymgynghorol, gyda Chynulliadau Dinasyddion lle bo'n briodol

• Ethol cadeiryddion pwyllgorau cynllunio yn uniongyrchol i gynyddu atebolrwydd

• Darparu Datganiadau Effaith Cymunedol a chymorth i arwain preswylwyr trwy ddogfennau ynghyd â gwelededd cynnar ceisiadau mawr a roi mwy o amser i ymateb

• Cynyddu tryloywder penderfyniadau cynllunio, gan godi'r gorchudd ar hawliadau dilysrwydd

• Gosod amcanion Penderfyniadau Cynllunio a'r Amgylchedd Cymru sy'n blaenoriaethu pobl a'r amgylchedd, gyda thrigolion yn gallu deisebu PEDW i adolygu penderfyniadau lleol

Mae natur yng Nghymru mewn argyfwng.  Mae gennym y label anffodus o fod yn un o'r gwledydd mwyaf disbyddedig o ran natur yn y byd. 

Mae Cymru'n dal i fod yn gartref i fywyd gwyllt unigryw a rhyfeddol, ond am ba hydr? Mae'r adroddiad diweddaraf State of Nature yn gwneud darlleniad diflas. Mae un o bob chwech rhywogaeth yn ein gwlad yn wynebu difodiant.  Mae 73 o rywogaethau eisoes wedi'u colli o Gymru. Y prif sbardun ar gyfer dirywiad rhywogaethau yw colli cynefinoedd, gyda'r Argyfwng Hinsawdd yn chwarae ei ran ar y cyd. Hyd yn oed heb yr argyfwng hinsawdd, mae colli cynefin ar gyfer bridio, clwydo a bwydo, a llygredd ein hafonydd a nentydd, yn gyrru llawer o'n rhywogaethau gwerthfawr i'r wal.

Yn gyntaf, mae'n rhaid i ni gydnabod beth yw cynefin. Mae prysgwydd yn hanfodol bwysig i lawer o adar a mamaliaid. Nid yw'r rhan fwyaf o adar bach yn nythu mewn coed, fel y credir yn gyffredinnol, maent yn nythu ac yn cysgodi mewn prysgwydd trwchus. Mae gwarchod cynefin o'r fath yn hytrach na'i ddiystyru fel 'gwerth amwynder isel' yn hanfodol bwysig. Gall safleoedd tir llwyd hefyd fod yn hynod gyfoethog o safbwynt bioamrywiaeth.

Rhaid i ni hefyd dderbyn bod lliniaru – y cysyniad hwnnw sy'n annwyl i ddatblygwyr – yn myth.  Mae llawer o rywogaethau yn ffyddlon i fath penodol iawn o gynefin, ac unwaith y bydd hynny wedi mynd, dyna ddiwedd y gan i'r anifeiliaid a oedd unwaith yn byw yno, gan ychwanegu at y dirywiad cyflym yn hyd yn oed ein rhywogaethau mwyaf cyffredin.

Mae angen amddiffyniad llym i'n coed a'n coetir hefyd.  Ac mae'n rhaid i'r Bil Amgylchedd newydd gael pwerau priodol i amddiffyn natur.

Rhaid i'r rhai mewn grym hefyd edrych ar yr ynni adnewyddadwy cywir yn y lle iawn.  Ni ddylid dinistrio cynefinoedd bregus a thirweddau gwyllt anhygoel yn y rhuthr dall am sero net – mae Gwastadeddau Gwent a Mynyddoedd Cambria yn ddwy enghraifft o dirweddau o'r fath.

Yn anffodus, mae Cyfoeth Naturiol Cymru, ymhell o fod yn hyrwyddwr natur yng Nghymru, wedi dod yn brif hwylusydd statudol datblygu niweidiol ar Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig. Nid yw'n gweithredu yn unol â'i ddyletswyddau statudol fel cynghorwyr Llywodraeth Cymru ar gadwraeth natur, gan wrthod mabwysiadu dull rhagofalus o ddatblygu SoDdGA yn wyneb tystiolaeth. Mae’r ffaith fod CNC yn methu gwrthwynebu ar sail cadwraeth natur ddatblygiadu arfaethedig niweidiol ynni adnewyddadwy a ddatblygiadau eraill, yn ei ystyriad yn ffactorau hollbwysig gan arolygwyr cynllunio, a thrwy hynny tanseilio ymdrechion pob un arall i wrthwynebu'n llwyddiannus ddatblygiad o'r fath, gan gynnwys cymunedau, amgylcheddwyr, ac awdurdodau lleol. Mae Archwilio Cymru wedi beirniadu CNC ar SoDdGA

Natur yw ein system cynnal bywyd, sy'n hanfodol i'n hiechyd a'n lles, ond rydym mewn perygl o'i golli oni bai bod camau yn cael eu cymryd ar unwaith.  Ynghyd â diogelu cynefin, a gwell ddealltwriaeth o beth yw cynefin, mae angen creu mosaig o ardaloedd sy'n gyfeillgar i natur, ynghyd â choridorau gwasgaru naturiol. Mae angen cydnabod pwysigrwydd cynefin trefol hefyd, o ystyried bod y dirwedd ffermio wedi dod yn fwyfwy gelyniaethus i fioamrywiaeth.

Rydym bellach ar bwynt tipio yn ein perthynas â natur. Mae gweithredu ar unwaith yn hanfodol i natur cael adfer a ffynnu.  Pa mor drasig fyddai pe na bai cenedlaethau'r dyfodol yn gallu profi llawenydd galwad y cwcw sy'n cyhoeddi’r haf, hediad y gwennol neu gri hynod brydferth y gylfinir.

Mae dros 11,000 o bobl (mwy na 2,600 o blant) yn byw mewn llety dros dro yng Nghymru. Mae 170,000 o bobl ar restrau aros am dai cymdeithasol, tra bod dros 22,500 o gartrefi yn wag am dros chwe mis. Mae prisiau tai a rhent yn codi’n llawer cyflymach nag incwm. Gallai'r rhestr fynd ymlaen ag ymlaen.

Nid yw ein system tai yn gweithio'n dda. Nid yw llawer o bobl yn gallu cael mynediad at gartref gweddus, fforddiadwy. Mae eraill yn byw mewn cartrefi o ansawdd gwael, gyadg amodau gorlawn, neu lle mae cyfleusterau fel ceginau ac ystafelloedd ymolchi yn cael eu rhannu ag eraill, yn aml dieithriaid.

Bydd y Bil Digartrefedd a Dyrannu Tai Cymdeithasol (Cymru) yn cyflwyno cyfrifoldebau newydd ar awdurdodau lleol a chyrff cyhoeddus eraill i atal digartrefedd. Mae hyn yn gadarnhaol, ond bydd yn cynyddu'r angen am gartrefi preifat cymdeithasol ac o ansawdd da.   

Mae'r diffiniad tai fforddiadwy yn broblem, fel y dangosir gan y diweddariad diweddar ar gyflawni yn erbyn y targed o 20,000 ar gyfer tymor y Senedd hwn. Mae Llywodraeth Cymru yn cynnwys cartrefi canolradd (rhent is-farchnad), rhannu perchnogaeth (rhannol brynu a rhent rhannol), cartrefi a brydleswyd am dros flwyddyn ar gyfer teuluoedd digartref, hyd yn oed os ydynt yn eiddo preifat neu gartrefi gwag wedi'u hadnewyddu gan awdurdodau lleol a chymdeithasau tai. Mae ymchwil gan Crisis and Shelter Cymru yn dangos bod angen mwy o dai cymdeithasol i’w rhenti ar lefel sy’n wirioneddol fforddiadwy i atal digartrefedd. Mae Shelter Cymru yn amcamgyfrif y byddai'n cymryd mwy na 35 mlynedd i adeiladu'r nifer o gartrefi cymdeithasol sydd eu hangen arnom ar hyn o bryd. 

Mae'r anghysondeb hwn rhwng angen a chyflenwi yn amlwg yn lleol fel y mae Caerdydd yn dangos. Mae'r Asesiad o'r Farchnad Tai Leol sy'n bwydo i mewn i'r Cynllun Datblygu Lleol Amnewid yn nodi diffyg blynyddol o 960 o anheddau fforddiadwy dros 15 mlynedd – cyfanswm o 14,400 o gartrefi fforddiadwy ychwanegol. Ond dim ond tua 6,000 y mae'r RLDP yn darparu, hyd yn oed os yw'r rhain i gyd yn cael eu cyflawni. Ar lefel genedlaethol a lleol, ni fydd cynlluniau a thargedau presennol yn mynd i'r afael â digartrefedd, heb sôn am ei atal a diwallu anghenion tai eraill.      

Gallai cytundebau Adran 106 ddarparu tai fforddiadwy ond mae datblygwyr yn dyfynnu hyfywedd ariannol i esgusodi peidio â chyflawni hyn. Ar draws pedwar datblygiad sy'n dod i gyfanswm o oddeutu 1500 o anheddau yng nghanol Caerdydd, gofynnodd y Cyngor am £25.9 miliwn S106 ar gyfer tai fforddiadwy (yn unol â'r polisi) ond dim ond £900,000 a gafodd.

Mae awdurdodau lleol yng Nghymru yn gallu codi premiymau treth gyngor ar gartrefi gwag ac ail gartrefi hirdymor. Mae nifer cynyddol o'r cartrefi hyn yn destun premiymau, ond mae angen mwy o eglurhad ar sut mae'r arian yn cael ei wario.

Mae angen cydbwyso hawliau landlordiaid yn well yn erbyn hawliau tenantiaid, gan fynd i'r afael â materion diogelwch, fforddiadwyedd ac ansawdd llety. Mae angen cynrychiolaeth effeithiol ar denantiaid Landlordiaid Cymdeithasol Cofrestredig. Ni ddylai cynghorau ddefnyddio beilïaid i gasglu ôl-ddyledion treth. Mae Cymru bellach wedi syrthio y tu ôl i Loegr ar rai amddiffyniadau tenantiaid.

Mae tai wedi'u datganoli i Lywodraeth Cymru ond mae polisïau allweddol Adran Gwaith a Phensiynau'r DU yn effeithio'n sylweddol ar dai yng Nghymru. Mae'r rhewi parhaus o Lwfans Tai Lleol yn gwneud y rhan fwyaf o osodiadau sector rhent preifat yng Nghymru yn anfforddiadwy i'r rhai sy'n cael budd-daliadau. Mae dod o hyd i osodiadau fforddiadwy i aelwydydd sy'n profi digartrefedd yn anodd, weithiau bron yn amhosibl, o ystyried y cyflymder y mae rhenti sector preifat yn codi.       

Yr hyn rydyn ni eisiau ei weld:

• Cynnydd sylweddol a pharhaus yn y targed a'r darpariaeth o gartrefi cymdeithasol gyda tharged a chyflawni yn seiliedig ar asesu anghenion a rhoi terfyn ar ddigartrefedd 

• Dylai Llywodraeth Cymru ail-drafod terfyn benthyca y Cyfrif Refeniw Tai gyda Thrysorlys y DU er mwyn galluogi adeiladu mwy o dai cyngor 

• Mwy o dryloywder mewn perthynas â'r defnydd o premiymau treth gyngor ar gartrefi gwag ac ail gartrefi  

• Defnydd mwy cadarn o'r pwerau presennol sydd ar gael i ddod â chartrefi gwag hirdymor yn ôl i ddefnydd.

• Ystyried rheolaethau rhent fel mesur brys wrth gynyddu cyflenwad ac ansawdd cartrefi fforddiadwy i ateb y galw cynyddol

• Byddai trethi ar werthoedd tir neu eiddo yn decach na'r dreth gyngor

Mae dinasoedd Cymru, gan gynnwys Caerdydd, Casnewydd ac Abertawe, i gyd yn cynnwys ardaloedd sylweddol nad oes digon o fannau gwyrdd cyhoeddus yn ddigonol, yn enwedig yn eu rhanbarthau diwydiannol hŷn. Mae rhai trefi heb hyn hefyd.

Mae gan Cyfoeth Naturiol Cymru Pecyn Cymorth Mannau Gwyrdd i helpu awdurdodau lleol i asesu a oes ganddynt ddigon o fannau gwyrdd o'r math cywir, yn y llefydd cywir i hyrwyddo lles pobl leol. Dywed CNC: "Mae'n bwysig cynnwys pobl leol pan fyddwch chi'n defnyddio'r Pecyn Cymorth Mannau Gwyrdd oherwydd bydd eu gwybodaeth a'u barn yn ychwanegu gwybodaeth hanfodol at beth bynnag rydych chi'n ei ddysgu o astudio mapiau a data. Oni bai eich bod chi'n deall beth mae pobl leol yn ei feddwl am eu mannau gwyrdd lleol, byddwch yn ei chael hi'n anodd iawn cynllunio ar gyfer y mathau cywir o fannau gwyrdd yn y lleoedd cywir i hyrwyddo eu lles."

Mae'r safonau a nodir yn y Pecyn Cymorth yn cynnwys y dylai pawb fyw o fewn 300m i'w man gwyrdd naturiol agosaf. Mae hyn tua chwe munud ar droed. Yn ddelfrydol, dylai mannau gwyrdd fod yn 0.25ha (0.5 erw) neu'n fwy. Dylid darparu ar gyfer o leiaf 2ha (5 erw) o fannau gwyrdd hygyrch fesul 1000 o'r boblogaeth.

Mae'r Pecyn Cymorth yn dweud "mae adolygiadau llenyddiaeth wedi dangos digon o dystiolaeth o werthoedd mannau gwyrdd naturiol ar gyfer amwynder/hamdden, rheoli llygredd, cymedroli'r microhinsawdd drefol ar gyfer bioamrywiaeth ac i gefnogi rhyngweithio cymdeithasol a chydlyniant. Mae astudiaethau diweddar wedi dangos sut mae mannau gwyrdd naturiol yn gwella iechyd ac ansawdd bywyd trigolion ardaloedd trefol."

Ledled Cymru mae pobl leol wedi ymgyrchu yn erbyn bygythiadau o golli mannau gwyrdd cyhoeddus, o Wastadeddau Gwent i Warchodfa Natur Penrhos ac o Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro i Kilvey Hill yn Abertawe.

Mae Cymdeithas Ddinesig Caerdydd wedi cyhoeddi map o dros 30 o ymgyrchoedd diweddar gan drigolion Caerdydd i geisio achub mannau gwyrdd a choed lleol. Yn 2025 lansiodd CCS ei ymgyrch Pocket Parks, sy'n anelu at greu mannau gwyrdd hygyrch i fwy o bobl yn y ddinas, yn enwedig mewn ardaloedd lle mae mannau gwyrdd cyhoeddus yn is na'r cyfartaledd, gan fod mynediad at fannau gwyrdd yn fater cyfiawnder cymdeithasol.

Ni dylid aberthu mannau gwyrdd cyhoeddus er budd masnachol. Rhaid gorfodi amodau cynllunio a chyfamodau sy'n diogelu tir. Dylid rhoi mwy o fannau gwyrdd cyhoeddus sy'n eiddo i awdurdodau lleol mewn ymddiriedaethau i'w hamddiffyn ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol. 

Mae Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol yn cynnig gweledigaeth o Gymru fel Cymru'n fwy ffyniannus, gwydn, iachach, mwy cyfartal, diwylliannol fywiog, cyfrifol yn fyd-eang a chyda chymunedau cydlynol. Cyfeiriwyd at y ddeddfwriaeth hon yn aml yn y DU a thu hwnt fel arloesol ac ysbrydoledig. 

Er nad yw gweithredu'r Ddeddf wedi cyrraedd dyhead ei gweledigaeth eto, mae'n sylfaen hanfodol ar gyfer gwneud penderfyniadau gwell sy'n edrych i'r tymor hir yn hytrach na'r tymor byr. Yn hytrach nag ymosod arni fel aneffeithiol, mae'n bwysig amddiffyn gwerth y gyfraith hon a gweithio i wella gweithrediad ar bob lefel.  

Yr hyn rydyn ni am ei weld yn digwydd:

• Cyllid parhaus ar gyfer Comisiynydd Cenedlaethau'r Dyfodol Cymru

• Datblygu gweledigaeth hirdymor ar gyfer Cymru 

• Mechanweithiau sy'n cefnogi gwneud penderfyniadau tymor hir fel cyllidebau aml-flwyddyn ar gyfer meysydd allweddol

• Cynnwys cymunedau a dinasyddion yn y broses o wneud penderfyniadau ar bob lefel 

• Cryfhau'r ddeddfwriaeth, gan gynnwys mwy o bwerau i Gomisiynydd Cenedlaethau'r Dyfodol 

Mae gan Gymru gyfran isel o asedau sy'n eiddo i'r gymuned, boed hynny'n gynhyrchu ynni, tir, tai neu adeiladau a busnesau cymunedol. Mae gan asedau o'r fath botensial sylweddol i adeiladu cyfoeth ar lefel gymunedol, yn hytrach na'i dynnu allan o gymunedau ac yn aml yn gadael Cymru yn gyfan gwbl. Mae'r rhan fwyaf o fusnesau cymunedol yn ail-fuddsoddi unrhyw elw i dyfu eu busnes ac mae bron i hanner yn defnyddio’r elw er budd cymunedol, cymdeithasol neu amgylcheddol.

Mae yna lefydd yng Nghymru lle mae'r sector busnes cymunedol yn ffynnu. Mae gan Flaenau Ffestiniog ystod eang o fusnesau cymunedol sydd wedi dod at ei gilydd mewn rhwydwaith o'r enw Cymunedoli. Maent yn gweithio mewn meysydd mor amrywiol â gofal cymdeithasol, canolfan gelfyddydau, siop caledwedd, gwestai, siopau a busnes llogi cerbydau trydan a gyda'i gilydd mae ganddynt drosiant gwerth miliynau o bunnoedd.  

Mae rhai busnesau neu weithgareddau cymunedol yn gweithio ar y cyd ag Ymddiriedolaethau Tir Cymunedol. Mae'r rhain yn gorfforaethau dielw sy'n dal tir ar ran y cymuned, tra'n gwasanaethu fel stiward hirdymor ar gyfer tai fforddiadwy, gerddi cymunedol, adeiladau dinesig, mannau masnachol ac asedau cymunedol eraill. Maent yn atal dyfalu ar werth y tir.

Sector arall sydd â photensial sylweddol yw cynlluniau cynhyrchu ynni sy'n eiddo i'r gymuned. Gallent leihau biliau ynni, yn ogystal â bod yn rhan werthfawr o'r trawsnewidiad i ffwrdd o danwydd ffosil.  

Er mwyn i berchnogaeth gymunedol dyfu a dod yn fusnesau hunangynhaliol yn y tymor canolig i'r tymor hir, mae angen ffynhonnell o gyllid dibynadwy ar gyfer sefydliadau/busnesau newydd ac am ehangu sefydliadau presennol.

Yr hyn rydyn ni am ei weld yn digwydd:

• Deddfu ar gyfer Hawl Gymunedol i Brynu i'w gwneud hi'n haws i gymunedau gymryd asedau cymunedol gwerthfawr fel adeiladau a mannau lleol i berchnogaeth gymunedol 

• Deddfu ar gyfer Diwygio Tir Cymunedol i gefnogi cymunedau i gael gafael ar dir, rheoli a bod yn berchen ar dir 

• Cyflwyno Cronfa Cyfoeth Cymunedol i gefnogi cychwyn a datblygu busnesau cymunedol. Mae hyn mewn perthynas â chynlluniau ynni cymunedol; ein barn ni yw y gellid ei ddefnyddio'n ehangach er mwyn cefnogi caffael asedau gan gymunedau    

• Mwy o gyllid a chefnogaeth Llywodraeth Cymru i Ymddiriedolaethau Tir Cymunedol weithio ochr yn ochr â'r Gronfa Cyfoeth Cymunedol

Mae lleoedd wedi'u cynllunio'n dda yn hanfodol er mwyn I ni fyw bywydau hapus, boddhaol. Mae ganddynt adeiladau cynaliadwy o ansawdd uchel; yn gynhwysol ac yn cynnig mynediad teg i fannau gwyrdd; cynyddu bioamrywiaeth; i gyd wrth gyfrannu at ymdeimlad cryf o le. 

Hynny yw, dylai amgylcheddau adeiledig grynhoi egwyddorion craidd fel rhai Siarter Creu Lleoedd Cymru, gan gynnwys ffocws ar bobl a chymuned a hwyluso symudiad cynhwysol, i gyd wrth gadw treftadaeth unigryw mewn lle. Mae manteision dylunio trefol da yn hysbys, yn amrywio o gymunedau iach gwydn i economi leol ffyniannus. Mewn geiriau eraill, rydyn ni i gyd yn haeddu dinas, tref neu bentref hardd.

Fodd bynnag, nid yw llawer o adeiladau diweddar a adeiladwyd yng Nghaerdydd ac mewn mannau eraill yn gynaliadwy, ac mae yno fynediad annigonol ac annheg i fannau gwyrdd o hyd. Yn gyffredinol, mae datblygiad yn cymryd lle mewn ddarnau ac yn annheg, ac felly nid yw'n cyrraedd y safon hon.

Mae Cynlluniau Datblygu Lleol yn bwysig wrth newid hyn. Mae'n galonogol bod 'dylunio da' yn nod yn CDLl Caerdydd, sy'n nodi: 'All new development will be required to be of the highest architectural quality, sustainable design and make a positive contribution to the creation of unique and healthy communities, places and spaces [...] Mae dylunio da felly yn mynd y tu hwnt i ystyriaethau esthetig traddodiadol [...]'. 

Fodd bynnag, yn unol â thueddiadau cenedlaethol, mae'r CDLl hwn yn hepgor cyfeiriad at y cysyniad o harddwch. Ond mewn 'estheteg traddodiadol' o'r hynafiaeth hyd heddiw, mae athronwyr wedi trin harddwch fel cysyniad eang sy' n ymgorffori gwerthoedd moesegol, dinesig ac amgylcheddol. Mae athronwyr Prifysgol Caerdydd Panos Paris a Daisy Dixon yn dadlau nad mater o atyniad gweledol yn unig yw harddwch, ond ymgorffori gofal moesegol i'r rhai y bydd dyluniad yn effeithio arnynt. Mae hyn yn hanfodol i ffynnu cymuned, ac felly dylai dylunio hardd fod yn fater o gyfiawnder cymdeithasol, ac nid moethusrwydd i'r rhai sydd â'r modd i'w fwynhau.

Felly, mae dealltwriaeth CDLl Caerdydd o 'ddylunio da' mewn tensiwn gyda'i nodau cyffredinol ar gyfer dinas gryfach, tecach a gwyrddach. Mae'r un peth yn wir am lawer o gynlluniau lleol eraill.  Mae dyluniad gwirioneddol gynhwysol a chfeillgar tuag at yr amgylchedd yn ddyluniad hardd. Yn gryno:

• Dylai Cynlluniau Datblygu Lleol ledled Cymru ymgorffori'r cysyniad o  ddylunio hardd – nid dylunio 'da' yn unig – fel mater o gyfiawnder cymdeithasol. 

• Dylid trin ymgysylltu â'r gymuned fel blaenoriaeth. Gwelsom o'n gwaith cymunedol lleol yn 2024-2025 bod harddwch yn werth cyfannol a rennir ag ystyrir yn rhan annatod o fyw bywyd da.

• Dylai ymgynghoriadau yn y dyfodol gan Lywodraeth Cymru ac awdurdodau lleol wahodd sylwadau gan arbenigwyr nad ydynt yn rhanddeiliaid ym maes estheteg ac ymgysylltu â nhw.

Mae newid hinsawdd sy'n deillio o weithgarwch dynol yn real er gwaethaf gwadu gan y rhai sy'n fwriadol ddall i wyddoniaeth neu wedi'u hysgogi gan drachwant. Mae cwymp amgylcheddol yn cynyddu’r nifer a’r maint o drychinebau naturiol. Mae llifogydd amlach ag yn fwy ddifrifol, yn fwyaf diweddar yn Nhrefynwy, yn un symptom o hyn. Mae newid hinsawdd yn tarfu ar amaethyddiaeth ledled y byd, gan gynyddu cost bwyd. 

Mae llywodraethau a broceriaid pŵer yn colli diddordeb. Roedd COP 30 yn cael ei fynychu'n wael ac ychydig fydd yn deillio o'i gytundebau prin. Mae colli'r terfyn 1.5 gradd ar gyfer cynnydd mewn tymheredd byd-eang bellach yn anochel, gan wneud addasiad yn hanfodol. Rhaid i ni weithredu nawr er mwyn arafu ac yna gwrthdroi cynhesu pellach. Gallai pwyntiau tipio anodd eu rhagweld fod yn drychinebus. Rhaid i Gymru gyrraedd ei thargedau sero net, y mae cynnydd tuag ato wedi llithro.

Gallai mesurau effeithlonrwydd ynni effeithiol leihau allyriadau carbon a thlodi. Mae adeiladu yn allyrru carbon trwy weithredu ag wrth iddynt cael eu hadeiladu. Gall ailddefnyddio adeiladau leihau allyriadau o garbon wedi'i ymgorffori mewn sment, dur a gwydr. 

Mae ynni adnewyddiedig angen isadeiladwaith. Bydd yn rhaid i ni adeiladu ffermydd solar, tyrbinau gwynt ar y môr ac oddi ar y môr, a llinellau trawsyrru cysylltiedig, ar raddfa fawr. Ond mae gan Gymru ddigon o dir i osgoi seilwaith ynni adnewyddadwy mewn lleoliadau o bwys i natur, fel Gwastadeddau Gwent. Mae peilonau yn rhatach na llinellau trawsyrru tanddaearol ond nid oes angen eu codi mewn Parciau Cenedlaethol, Ardaloedd o Harddwch Naturiol Eithriadol, mannau eiconig eraill, neu leoedd o werth twristiaeth uchel. Dylid defnyddio tir arall.

Mae paneli solar, waliau a thoeau gwyrdd, inswleiddio, pympiau gwres, a rhwydweithiau gwres lleol yn gwella effeithlonrwydd neu'n lleihau'r alw. Dylai cymunedau elwa o ynni adnewyddiedig yn hytrach na chynnal echdynnu cyfoeth ar ben isadeiladwaith aflonyddgar. Mae prosiectau lleol yn torri biliau neu'n cynhyrchu cyfoeth ac incwm lleol, gan greu cefnogaeth i ynni adnewyddadwy.

Mae addasu i newid insawdd angen buddsoddiad. Gall amddiffynfeydd rhag llifogydd dalu yn ôl sawl gwaith eu buddsoddiad. Gall mannau agored a deunyddiau a dyluniadau addas leihau ynysoedd gwres trefol, tra bod coed yn amsugno carbon ac yn cynnig cysgod a chartref i fywyd gwyllt.

Yr hyn rydyn ni eisiau ei weld:

• Rhaid i Gymru gynnal ac yn ddelfrydol cyflymu buddsoddiad tuag at ei thargedau sero net 

• Rhaid i Gymru fuddsoddi mewn ynni adnewyddiedig ar gyfer ein targedau sero net yn ogystal â mesurau addasu, megis amddiffynfeydd rhag lifogydd neu ailgoedwigo, y ddau yn hanfodol ar gyfer lles cenedlaethau'r dyfodol ac i ddiogelu bioamrywiaeth bywyd ein planed unigryw

• Dylai Llywodraeth Cymru fod yn barod i ddefnyddio prynu gorfodol i gael tir addas ar gyfer isadeiladwaith ynni na fyddai'n difetha natur, tirweddau na chymunedau

• Rhaid i bolisi a phenderfyniadau cynllunio gydnabod yr argyfwng hinsawdd, gan fynnu bod gan gynlluniau adeiladau effeithlonrwydd uchel, teithio cyhoeddus a llesol, a mannau gwyrdd agored

• Asesu allyriadau carbon oes gyfan ar draws adeiladu, gweithredu a dymchwel 

• Rhaglen o inswleiddio adeiladau hŷn, a wneir gan staff sydd wedi'u hyfforddi'n dda a gyflogir gan gynghorau lleol i osgoi'r gwaith salw a wneir o dan gynllun llywodraeth y DU

Mae gan Gymru heriau arbennig o ran trafnidiaeth. Nid oes gan lawer o ardaloedd ond  ychydig o drafnidiaeth gyhoeddus, ac mae diffyg mynediad at drafnidiaeth yn ffactor sy'n cyfrannu at y ffaith fod dros 20% o bobl Cymru yn byw mewn tlodi. Gall mynediad at gyflogaeth, addysg a hyfforddiant gael ei gyfyngu gan ddiffyg trafnidiaeth gyhoeddus. Mae datblygiadau newydd nad ydynt yn gysylltiedig â thrafnidiaeth gyhoeddus, ac nad oes ganddynt gyfleusterau wedi'u hintegreiddio o'r cychwyn cyntaf, yn cynhyrchu mwy o deithiau car. 

Ar hyn o bryd mae trafnidiaeth yn allyrrwr sylweddol o nwyon tŷ gwydr ac yn effeithio'n negyddol ar ansawdd aer. Rhaid ystyried opsiynau i annog newid moddol i ffwrdd o deithio car unigol yn y rownd. Nid yn unig allyriadau carbon deuocsid a deuocsid nitraidd ond hefyd gronynnau o deiars p'un a yw'r cerbyd yn drydan, petrol neu diesel. Po fwya’r cerbyd, po fwyaf y ronynnau y cynhyrchir. Mae tyllau yn niweidio ceir ac yn anafu beicwyr.

Mae cyllid sefydlog ar gyfer teithio llesol yn hanfodol er mwyn sicrhau adnoddau sy'n cael eu neilltuo am lwybrau cerdded a beicio diogel. Cyflwyno terfynau cyflymder 20mya ar y rhan fwyaf o ffyrdd trefol yn creu llawer o ddadleuon. Ond mae tystiolaeth yn dangos bod y prif reswm dros y terfynau hyn - diogelwch defnyddwyr y ffordd - wedi gwella ers i'r terfynau cyflymder is fod ar waith. 

Rhaid cadw palmentydd mewn cyflwr da. Gall gorsafoedd gwefru cerbydau trydan, parcio beiciau diogel, a beiciau neu sgwteri i'w llogi wneud palmentydd yn llai hygyrch neu'n anniogel, yn enwedig i bobl sy'n gwthio bygis neu prams, neu sydd â golwg neu symudedd cyfyngedig. 

Mae bysiau'n hanfodol i lawer o bobl yng Nghymru. Yn ystod y blynyddoedd diwethaf mae gostyngiad mewn rhai gwasanaethau, a gall dibynadwyedd fod yn broblem. Mae diffyg integreiddio â mathau eraill o drafnidiaeth gyhoeddus, hyd yn oed gyda gwasanaethau bws eraill, neu gyda chyfleusterau teithio llesol, yn creu rhwystrau. Rhaid i'r Bil Gwasanaethau Bysiau fynd i'r afael â'r materion hyn.

Yr hyn rydyn ni am ei weld yn digwydd:

• Ymrwymiad parhaus i newid moddol o geir preifat i deithio cyhoeddus a llesol, gan gydnabod buddion iechyd a chymdeithasol y tu hwnt i enillion ariannol

• Cyllid wedi'i neilltuo i fuddsoddi mewn rhwydweithiau bysiau, trên, beicio a cherdded o safon uchel ynghyd â pharcio a theithio, wedi'u hintegreiddio ar gyfer teithio di-dor trwy docynnau sengl a gwybodaeth gyfredol, parcio beiciau, a llochesi 

• Trafnidiaeth gyhoeddus well, glanach sy'n ddiogel i bawb, gan gynnwys menywod a merched, pobl ag anableddau, a'r rhai sydd mewn perygl o gam-drin hiliol neu gam-drin arall

• Llwybrau beicio priodol ar ffyrdd yn hytrach na thrwy barcdir a mannau gwyrdd, ynghyd â storio beiciau diogel a beiciau pedal â chymorth trydanol a reolir gan geolocation 

• Anogir strydoedd diogel a dirwystr a llwybrau cerddwyr a cherdded o oedran cynnar i dorri'r patrwm o ddefnyddio ceir diangen ar gyfer teithiau byr

• Cymhellion ariannol i bobl roi'r gorau i fod yn berchen ar geir, neu i rannu ceir

• Cymorth ariannol wedi'i dargedu ar gyfer y trawsnewid i gerbydau trydan yn canolbwyntio ar bobl ar incwm isel ynghyd â theithio trên a bws mwy fforddiadwy 

• Ymgorffori cynlluniau trafnidiaeth sy'n addas ar gyfer y dyfodol, gan gynnwys teithio cyhoeddus a theithio llesol, mewn datblygiadau preswyl, gwasanaeth cyhoeddus a masnachol newydd

• Adolygu a gweithredu safonau ansawdd aer glanach i adlewyrchu'r terfynau llygryddion is a osodwyd gan Sefydliad Iechyd y Byd yn 2021 

Adeiladwyd tua thraean o'r holl adeiladau yng Nghymru cyn 1919, ac mae llawer o'r rhain wedi'u hadeiladu â cherrig. Ar ben hynny, mae gennym tua hanner miliwn o adeiladau traddodiadol yn y wlad. Eto mae arbenigwyr treftadaeth yn rhybuddio y gallai llawer o'r trysorau anhygoel hyn gael eu colli oherwydd anwybodaeth neu ddiffyg sgiliau i'w hatgyweirio. Mae llawer o adeiladau diweddar hefyd dan fygythiad, gan gynnwys rhai o adeiladau Art Deco Queen St.

Ymddengys bod adeiladau eraill o arwyddocâd yn ddioddefwyr esgeulustod neu ddifaterwch bwriadol.  Un o'r enghreifftiau gorau yw adeilad ysblennydd y Gyfnewidfa Lofau yng Nghaerdydd. Byddai bron unrhyw ddinas arall yn y byd wedi gwerthfawrogi'r adeilad eiconig hwn, ond mae wedi cael ei drosglwyddo o un gweithredwr ffug i'r llall, ac mae'r drychiad gogleddol wedi'i adael i ddirywio mewn cyflwr eithriadol o wael.

Yn yr un modd, mae caniatâd cynllunio ar gyfer y bloc tŵr annymunol a gynigir ar gyfer hen adeilad Howells yn Stryd y Santes Fair yng Nghaerdydd yn tynnu sylw at ddiffyg gwerthfawrogiad o werth treftadaeth, a diffyg sensitifrwydd ar gyfer cyd-destun hanesyddol a diwylliannol.

Mae angen i'r rhai mewn pŵer ddeall bod gan dreftadaeth werth diwylliannol, economaidd a chymdeithasol, ac mae angen ei diogelu'n briodol ynghyd â'i chyd-destun. Gall ddatblygiadau sydd ddim yn cyd-fynd â'i chyd-destun gael effaith negyddol ar ardaloedd cyfan.

Mae methiant i amddiffyn treftadaeth y dosbarth gweithiol. Mae Cymdeithas Ddinesig Caerdydd wedi ymgyrchu'n lwyddiannus i restru Canolfan Gymunedol East Moors Gradd II yn y Sblot, a chyda'r Ymgyrch dros Gwrw Go Iawn i ddiogelu tafarndai. Mae Cyngor Caerdydd bellach wedi rhestru 70 o dafarndai traddodiadol yng Nghaerdydd yn lleol, gan ei gwneud hi'n haws I’w hatal rhag cael eu dymchwel. Ond mae gan dafarndai lai o amddiffyniad (o dan amserlenni'r Ddeddf Cynllunio Gwlad a Thref) yng Nghymru nag yn Lloegr. 

Nid yw'r cynnydd presennol yn cwmpasu'r holl adeiladau annwyl sy'n rhoi ymdeimlad o le i gymunedau ledled Cymru, ac sydd ag o arwyddocâd enfawr o ran cof, cyfarwyddrwydd a pharhad. Dylid ychwanegu adeiladau eraill, gan gynnwys rhai cartrefi, at CADW neu restrau lleol ond mae angen ymrwymiad ac adnoddau swyddogion ar gyfer hyn.

Mae gweithredu cymunedol yn helpu i achub adeiladau hanesyddol. Mae Capel Rhondda wedi cael ei brynu drwy gyllido torfol at ddefnydd cymunedol. Mae Sefydliad Bevan yn cynnig trosi capeli nas defnyddiwyd yn dai cymdeithasol. Ledled Cymru, mae tafarndai yn cael eu hachub gan bobl leol. Mewn rhai achosion, fel y Cross Inn a Thafarn y Crymych Arms yn Sir Benfro, neu Westy'r Radnor Arms ym Mhowys, mae cyllid llywodraeth y DU wedi helpu. Mae angen llawer mwy.

Mae adeiladau dosbarth gweithiol hanesyddol ledled Cymru yn haeddu mwy o gydnabyddiaeth, yn sgil y perygl o gael eu colli. Mae llawer o sefydliadau gweithwyr y Cymoedd yn adfeiliedig. Mae Gwesty Westgate sy'n gysylltiedig â Chartist yng Nghasnewydd yn adfywio. Gallai cenedlaethau'r dyfodol weld tirwedd dreftadaeth wedi'i diffinio gan strwythurau dosbarth canol ac uwch, tra gallai adeiladau o'r rhai y mae eu llafur wedi gwneud lwyddiant dros eraill, yn ddiflannu. A yw Cymru wir eisiau gadael etifeddiaeth sy'n eithrio’r rhan enfawr y gymdeithas?

Mae treftadaeth yn fwy na chestyll a chartrefi mawreddog; dylai fod yn rhan o wead byw ag anadlu pob cymuned. Heb ymrwymiad ystyrlon i gadwraeth, mae ein dinasoedd, ein trefi a'n pentrefi mewn perygl o fod yn lleoedd di-wyneb, homogenaidd heb enaid na chymeriad.

Mae canolfannau ein dinasoedd, trefi, a phetrefi yn hanfodol. Maent yn darparu gwasanaethau masnachol, manwerthu, addysg, iechyd, hamdden a gwasanaethau chyhoeddus hanfodol, a ffocws ar gyfer bywyd cymunedol.

Heddiw, mae llawer o ganolfannau yn dirywio. Mae siopau y tu allan i'r dref ac ar-lein wedi lleihau nifer yr ymwelwyr. Mae adferiad Covid yn dal i fod yn anghyflawn. Mae llawer wedi darganfod fod dosbarthu cartref, o fwyd neu ginio, ag adloniant wedi'i ffrydio, yn fwy cyfleus na mynd allan. Mae'r argyfwng costau byw yn gadael llawer heb fawr o arian ar gyfer pethau bach ychwanegol.

Mae Llywodraeth Cymru yn cydnabod y broblem. Mae ei  bolisi Canol Tref yn Gyntaf Cymru’r Dyfodol yn datgan fod 'iechyd a bywiogrwydd canol trefi yn man cychwyn y broses o wneud penderfyniadau lleol'. Mae Llywodraeth Cymru a'r DU wedi darparu rhywfaint o gyllid ar gyfer adfywio. Mae hyn yn cael ei groesawu ond nid yw'n disodli polisi cydlynol cyson.

Yn rhy aml mae penderfyniadau cynllunio yn gwneud pethau'n waeth. Mae datblygiadau manwerthu a masnachol ar gyrion trefi neu ddinasoedd wedi sugno bywiogrwydd allan o ganol trefi. Mae rhai yn dal i gael eu cymeradwyo. Efallai y bydd Cardiff Parkway un diwrnod yn dod o hyd i fusnesau ar gyfer ei dyrau, ond mae swyddfeydd yng Nghasnewydd a Chaerdydd yn wag. Bydd yn cynhyrchu mwy o draffig ar yr M4. Os a phan fydd gorsaf reilffordd yn cael ei hadeiladu, bydd angen cymhorthdal cyhoeddus ar gyfer hynny. 

Mae ystadau newydd mawr gydag ychydig o gyfleusterau cyfagos yn cynyddu pwysau ar iechyd a gwasanaethau eraill. Mae datblygwyr yn gwrthsefyll y neu herbyn neu'n oedi darparu'r rhain hyd yn oed pan fo amodau cynllunio yn gofyn amdanynt. Gall llwybrau teithio cyhoeddus a llesol gwael adael ychydig o ddewis ond ceir.

Er mwyn adfywio dinasoedd, trefi, ardaloedd a chanolfannau lleol, rydym am weld:

• Defnyddio gofod manwerthu neu fasnachol dros ben ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus, hamdden a defnyddiau eraill,

• Ail-bwrpasu adeiladau i ddarparu cartrefi a rhoi hwb i'r nifer o ymwelwyr, a galluogi’r Hawl Cymunedol i drosi eiddo at ddefnydd cymdeithasol

• Stopio cymeradwyo datblygiadau ceir i ffwrdd o ganolfannau dynodedig, ail-gydbwyso cyfraddau busnes o ganol y dref i fusnesau y tu allan i'r dref, a chyflwyno ardollau gofod ceir parciau manwerthu i godi refeniw a gwneud busnesau lleol yn fwy cystadleuol

• Adeiladu neu wella pentrefi trefol gyda chanolfannau lleol da a theithio cyhoeddus ac egnïol

• Gwella teithio cyhoeddus a llesol ynghyd â pharcio a theithio i leddfu tagfeydd a llygredd

• Defnyddio ardollau ymwelwyr ar gyfer cyfleusterau sydd o fudd i dwristiaid a thrigolion, fel toiledau cyhoeddus neu fwy o goed, llwyni a blodau i wella canolfannau tra'n oeri 'ynysoedd gwres'

• Gwarchod a defnyddio adeiladau treftadaeth yn greadigol ar gyfer balchder, diddordeb a harddwch lleol

• Gwneud lleoedd yn ddiogel ac yn hygyrch i bawb, o bob oedran, rhyw neu allu

Dylai mynd i'r dref fod yn bleser, ond mae angen ymrwymiad a gweithredu i adfer hynny.

Mae Llywodraeth Cymru, awdurdodau lleol a chyrff cyhoeddus eraill yn cynhyrchu llawer iawn o ddeddfwriaeth a pholisïau. Mae llawer o hyn yn dda a gallai wella ansawdd ein bywyd, ein hamgylchedd naturiol, hanesyddol a chymdeithasol, pe tae’n cael eu gwireddu. Yn rhy aml nid yw, oherwydd diffyg ymrwymiad, adnoddau annigonol, neu bwysau gan bwerau wedi'u breintio. 

Mae craffu cyhoeddus ar gynigion yn cael ei rwystro gan orddefnyddio 'cyfrinachedd masnachol' i guddio costau ac effeithiau. Gall dynnu ffeithiau perthnasol trwy geisiadau Rhyddid Gwybodaeth fod yn hir ac yn anodd. Mae ymgynghori yn aml yn rhy hwyr i newid unrhyw beth. Mae llawer yn teimlo na allant ddylanwadu ar benderfyniadau sy'n effeithio ar eu bywydau. Mae di-rym yn erydu hyder mewn sefydliadau cyhoeddus.

Mae'r ymdeimlad hwn o ddiymadferthedd yn tanseilio ymgysylltiad cyhoeddus â democratiaeth leol. Nid oes gan wardiau canol y ddinas gynghorau cymuned. Anaml y mae sylwadau cyfryngau cymdeithasol yn adeiladol ac nid allent fod yn lle fforymau cyhoeddus iach. Gallai Citizens Assemblies wella polisi ac adeiladu derbyniad a hyder y cyhoedd.

Mae angen llywodraeth ar y cyd ar Gymru. Mae cyfrifoldebau sy'n gorgyffwrdd ar faterion fel llygredd yn drysu ac yn rhwystredig. Dylid rheoli dŵr ar draws y dalgylch cyfan. Mae gan Gyd-bwyllgorau Corfforaethol botensial strategol ond maent yn caffael pwerau mewn meysydd fel cynllunio a thrafnidiaeth heb fawr o atebolrwydd i gynghorwyr na'r cyhoedd.

Mae diffyg gweledigaeth yn golygu nad yw enillion posibl bob amser yn cael eu gwireddu. Gallai prynu gorfodol agor tir i'w ddatblygu ochr yn ochr âg isadeiladwaith trafnidiaeth, tra'n diogelu natur. Byddai treth gwerth tir yn fwy teg na'r dreth gyngor, yn trosi enillion datblygu yn fudd i'r cyhoedd, ac yn lleihau ar ddefnydd tir aneffeithlon fel parcio lefel wyneb y tir.

Mae datganoli wedi cyflawni llawer dros chwarter canrif, ond mae bellach yn wynebu argyfwng. Mae San Steffan yn parhau i wrthod roi I Gymru yr adnoddau sydd eu hangen arnom, ac mae Llywodraeth Cymru yn addo mwy nag y mae'n ei gyflawni. Rhaid i'r Senedd newydd ailgysylltu â phobl Cymru, gan roi eu buddiannau yn gyntaf, a throi geiriau'n weithredoedd.